२ भाद्र २०७९, बिहीबार

भाषा हाम्रो पहिचान होइन र !

अन्योल र दम्भ

एकजना कक्षा आठमा अध्ययनरत विद्यार्थीसँग उनले आफ्नो नाममा “पुजा” लेखेकाले “पूजा” शब्द शुद्ध हुन्छ भन्ने कुरा गरेँ । उनले आफ्नो जन्मदर्ता देखाएर भनिन्, ‘मेरो नाम यही सही हो ।’ मान्छेकै नाममा ह्रस्व “सिता” लेख्ने गरेको त्रुटि विद्यार्थीमा पाइन्छन् । अर्थका हिसाबले ‘सिता’ को अर्थ भातको सिता हुन्छ भने शुद्ध नाम ‘सीता’ को अर्थ स्त्रीबोधक नाम हुन्छ । जिज्ञासाकै क्रममा अर्का विद्यार्थीले त्यसै गरी भने–‘मेरो जन्मदर्तामा “बिकास” छ त्यसैले म मेरो नाममा “विकास” सही हो भन्ने जान्दाजान्दै पनि “बिकास” नै लेख्ने गर्छु ।’ आजभोलि जन्मदर्तामै आधिकारिक रूपमा अशुद्ध नाम लेखिएका प्रशस्तै भेटिन्छन् जसमा सम्बधित निकायलाई कुनै होसहवासै हुन्न । वास्तवमा पुजा, आशिर्वाद, गिता, दिपक, नबिनजस्ता कैयौँ नाम अशुद्ध लेखिँदा रहेछन् जुन नामहरू क्रमशः पूजा, आशीर्वाद, गीता, दीपक, नवीन हुनुपर्ने हुन् । भाषिक प्रयोगमा एकरूपता नै हराउँदा नेपाली भाषाले आज पनि अन्योलमै विभिन्न जटिलतासँग पौँठाजोरी गरेर अघि बढ्दै छ । एकातिर आधिकारिक प्रमाणमै अशुद्धता हुन्छ अर्कातिर नेपाली शुद्धताका विषयलाई ठूलो समस्या मानेको पाइँदैन । ‘नेपाली त हो नि मलाई आउँछ’ भन्ने दम्भ बोकेर विद्यालयमा नेपाली विषय इतरका शिक्षकले अध्यापन गर्ने हेलचेक्रयाइँ छँदै छ । अंग्रेजी माध्यममा पढाइने विद्यालयले त आफ्नै देशको प्यारो माध्यम भाषा प्रयोग गर्दा सजाय शुल्क असुली गरिरहेको हुन्छ । यो कस्तो देश हो जहाँ आफ्नो देशको भाषा बोल्दा जरिवाना तिर्नुपर्ने अनि अर्काको देशको भाषा बोले पुरस्कार पाउने ?यसको अर्थ अंग्रेजी भाषाको ज्ञान जान्नुको विरोध होइन तर देश र स्वाभिकानका विषयलाई भुल्ने पद्धति कुनै राष्ट्रिय स्वाभिमानको रक्षाको आधार हुनसक्लात भन्ने हो। आज कलिला मस्तिष्कलाई दबाबपूर्वक अंग्रेजी मोहमा लादिन्छ जसमा आफ्नो स्वाधीनता र पहिचानलाई, आपूmलाई मेट्ने चर्को होडबाजी छ । हेर्ने नै हो भने यो विषय मुलुकको हीत विपरीत पलायनवादी बन्ने र परनिर्भरताको चक्रव्युहको जालो मात्र हो । आज धेरै विद्यार्थीको मस्तिष्कमा विदेशको भूत चढाइएको हुन्छ । यहाँ केही छैन भन्ने भानको विकास हुन्छ तब उसलाई विदेशको सौन्दर्यताको पाठ सिकाएर यहाँ सम्भावना नभएको भावबोध गराइन्छ । आत्मनिर्भर बन्न, स्वदेशमै विकासका सम्भावना खोज्ने शिक्षा दिइँदैन । ग्रिनकार्डवालालाई भगवान् ठान्ने, युरोप, अमेरिकातिर भास्सिए महान् मान्ने परतन्त्री कायर सोचले आजको समाज साह्रै नराम्ररी संक्रमित छ । एउटा अध्ययनले देखाएको पनि छ, बालकलाई आधारभूत तहसम्म मातृभाषा सिकाउँदा राम्रो हुन्छ । त्यसपछि बल्ल अंग्रेजी लगायतका अन्य भाषामा दखल राख्ने गरी विकास गरे राम्रो हुन्छ ।

आज हाम्रो देशले आफ्नो भाषासँग प्रेम गर्न सिकाएको लाग्दैन तब त आजका पुस्तालाई आफ्नै मातृभाषा आउँदैन । मातृभाषा शिक्षाका लागि केही प्रोत्साहनका कार्यक्रम गर्न सरकार जागरुक त छ तर प्रभावकारी बनाउने स्पष्टता छैन । आज नेपाली भाषामा शुद्ध र ढङ्ग मिलाएर एउटा निवेदन लेख्न नजान्ने विज्ञहरू राष्ट्रियताको गफ चुट्छन् । भाषण गरिन्छ तर आफ्नोपनाको गुदी केही हुँदैन । चाणक्यले भनेका छन्– ‘साहित्य, सङ्गीत र कला नभएको मानिस सिङ र पुच्छर नभएको असचेत पशु जस्तै हो ।’ आज कक्षा १० का निकै मेधावी विद्यार्थीले पनि अक्षर फुटाएर अध्ययन गर्न सक्दैन । के त भाषाको प्रयोगमा कामचलाउ गरेरै देशले राष्ट्रियतासँग नातो गाँस्ला ? बिहानदेखि अतिरिक्त कक्षामा बेलुकासम्म राखेर मूलतः अंग्रेजी, गणित र विज्ञानकै विषयमा रटाइराखिन्छ तर नेपाली नजान्दा उस्तो पीडाबोध लाग्नै छोड्यो किनकि नेपाली त पासै मात्र हुने स्तर आए ठिकै छ । ‘जसोतसो कोरे पनि पास भइहालिन्छ । अलिअलि व्याकरण पढ्ने बाँकी अनुच्छेद, अरु लेख्ने, कामचलाउ सरकार गर्ने’– एकजना विद्यार्थीले मलाई यही जवाफ दिए । म नाजवाफ भएँ । फेरि उही गुनासो त पोख्नै पर्‍यो विचारतिर लम्किएँ ।अनि नेपाली भाषामाथिको बेथितिलाई नियाल्नु जरुरी ठानेँ–

कार्यालयका आधिकारिक कागजातमा भाषा

आजभोलि हामी हेरौँ, धेरैजसो सरकारी कार्यालयका आधिकारिक कागजातमा नेपाली भाषा अपाङ्ग लाग्छन् । ‘भाषा भनेको त भाव बुझे भइहाल्यो नि’ भन्ने पन्छिन चाहनेको संख्या धेरै हुँदा नेपाली भाषा साँच्चै कुरूप बन्दै छ । विडम्बना नेपालकै सरकारी कर्मचारीले अप्ठ्यारो नमानी भन्ने गर्छन् ‘मलाई नेपाली आउँदैन ।’ यसो भनिरहँदा सबैले भाषा नजान्लान् तर भाषिक प्रेमकै अवमूल्यन हुनु पीडादायी विषय हो । पलायनवादी मान्यताको प्रोत्साहन हो । यसर्थ अब त कमसेकम कार्यालयमा नेपालीमा शुद्ध लेख्न सक्ने नेपाली भाषी कर्मचारी भएमा राम्रो हुन्थ्यो कि ? हरेक देशले आफ्नो भाषा र संस्कृतिप्रति सद्भाव राख्छ, प्रेम गर्छ । तर, नेपाल त यस्तो देश बन्दै छ जहाँ आफ्नै देशको माध्यम भाषामा पनि राजनीतिको खोल ओढाएर अनकौँ जटिलता सिर्जना भइरहन्छन् ।

कुन फन्ट आधिकारिक हो त ?

नेपाली भाषालाई शुद्ध र मानक प्रयोग गर्नका लागि प्रविधिको ज्ञान आवश्यक छ । बहुसंख्यकले प्रयोग गर्ने फन्ट प्रिति नै हो तर सबैतिर यही फन्ट प्रयोगमा नहुँदा समस्या पनि झेल्नुपर्ने भएका उदाहरण भेटिरहिन्छन् ।आजको वैज्ञानिक विद्युतीय सामग्रीलाई समुचित प्रयोग गर्न कुन फन्ट अर्थात् कुन लेखन लिपि शैलीको प्रयोगलाई सरकारी मान्यता दिने भन्ने विषयमा चर्चा, छलफल र बहस भएको पाइँदैन । कतिपय प्राविधिक पक्षको अभाव त्यहाँ छ जहाँ सिम्बोलमा गएर खोज्दा पनि खोजेको वर्ण, चिन्ह पाइँदैनन् । मूलतः त्रि.वि.तिर शोधअध्ययन तयार पार्न या अन्य कार्यविधिमा प्रिति फन्टको प्रयोग गर्नुपर्ने मान्यता रहेको पाइन्छ । धेरै कार्यालयमा आ–आफ्नै तरिकाका फन्ट प्रयोग गरिन्छन् । कतिपयले कुनै एउटा फन्टलाई मान्यता दिएर आफ्नो कार्यालयमा एउटै फन्टको सिन्डिकेट चलाएका हुन्छन् । यसको अर्थ अन्य फन्टले त्यहाँ मान्यता पाउँदैन । अतः अब आधिकारिक रूपमा बहुसंख्यकले प्रयोगमा ल्याएको प्रिति फन्ट प्रयोग गर्ने नीतिका साथमा यसभित्रका अभावलाई पूरा गर्ने गरी प्राविधिक व्यवस्थापन पो गर्ने हो कि ?

के देशको पहिचानभित्र भाषा पर्दैन ?

तीतो यथार्थ भाषाको कुरा देशको आत्मस्वाभिमानभित्र परेको लाग्दैन । राजनीतिका कुनै तुक नै नभएका कतिपय विषय जसले देशमा घाटा नै घाटा तुल्याउँछ≤ समय, श्रम र सम्पत्तिलाई स्वाहा पारिरहेको छ त्यो विषय पेचिलो बन्छ । अग्र स्थानको विशेष विषय बन्छ तर यस्ता हरेक सञ्चार, शिक्षा क्षेत्रका दैनिक प्रयोगमा आउने विषयका चर्चाले चासोको रूपमा स्थान नपाउनु दुखद् विषय हुन् । देशको पहिचान हो नेपाली भाषा । नेपालको एक मात्र यस्तो भाषा जसमा बहुसंख्यक नेपालीको मनमुटु गाँसिएको छ । नेपाली भाषाको सहायताबाट यहाँका १२२ बढी अन्य मातृभाषाको जगेर्ना गर्नु उत्तिकै आवश्यक छ । अतः देशको मूल पहिचान र धरोहरभित्र पर्ने भाषा, संस्कृतिको ह्रासका विषय भोलिको भविष्य निर्माणका आधार हुन् । हामीले आफ्नै पहिचानलाई अब जुँगाको लडाइँ गरेर बेवास्ता गर्ने हो भने हाम्रो आफ्नोपना नै के बाँकी रहला र ? हामी को हौँ, यो प्रश्नको उत्तर दिने हैसियत के बाँकी रहला र !

भाषिक लापर्वाहीको चरम सीमामा सरकारले के गर्ने ?

आज भाषाको प्रयोग जथाभावी हुन्छ । सञ्चारमा अंग्रेजी मिश्रित जथाभावी भाषा हाबी बन्दै गएको छ । आफ्नोपनामा निर्लज्ज मिश्रण हुँदा आधा अंग्रेजी आधा नेपाली मिसाएर बोल्ने खिचडी शैली पाइन्छ । न आफ्नो जान्यो न अर्को पूर्ण भयो । आखिर यसरी मिश्रित शैलीको बडप्पन देखाउनुभन्दा कमसेकम एउटा भाषा, अर्को भाषा जुन प्रयोग गरिन्छ त्यो सबल र स्पष्ट भए राम्रो होइन त ?आज त जबर्जस्ती लादिन्छ । नेपाली माध्यमको शिक्षामा निरुत्साहित गर्ने शिक्षालाई बोकेर सरकार स्वयम् पनि ‘नेपाली जानेर के काम’ भन्ने सोचमा प्रोत्साहन त गर्दै छैन, सोचनीय पक्ष छ । यदि हामी आफू र आफ्नोपनामा कमजोर र असक्षमता देखिरहन्छौँ भने हामी सबैको लक्ष्य विदेश पलायनमै ठोकिएको त होइन ?अनि स्वदेशको आत्मनिर्भरता, स्वदेशको विकास, स्वाभिमानको रक्षाको कुरो कहाँ गएर ठोकिएला ? हिन्दी फिल्म मन पर्ला, अंग्रेजी राम्रो लाग्ला ठीकै छ तर हाम्रा आफ्ना शैलीमा आफ्नोपना छैन र ? विज्ञानको चमत्कारलाई देखेर पश्चिमीकृत हँदै जाँदा हामी नै पलायनवादी भइरहेका छौँ कि ! हामीले सञ्चारमा कुनै एउटा भाषा प्रयोग गरौँ न जुन शुद्ध र स्पष्ट होस् । अंग्रजी हो भने शुद्ध अंग्रेजी या त शुद्ध नेपाली भाषाको प्रयोग होस् । यसको अर्थ भाषा अपरिवर्तनशील हुन्छ भन्ने गलत अर्थबोध नहोस् । परिवर्तन हुँदै भाषा समय अनुसार अघि बढ्छ तर भाषाको अप्रत्यासित अपशरणशीलता बढ्दा आज अपक्षयीकरण भइरहेको छ । सक्षम नेपाली भाषा पनि कुरूप र बेढङ्गको बन्दै छ । यसको मूल कारण सरकारको भाषानीति र भाषायोजनासँग गएर जोडिन्छ । सञ्चार, शिक्षाको माध्यम, अनलाइन सूचना प्रविधि, लेख्य मानकीकरण र आधुनिकीकरणको व्यवस्थापन लगायतका क्षेत्र र विषयमा सरोकारवाला के गर्दै छन् । यहाँ त उल्टो वर्णविन्यासमा नयाँ र पुरानो शैली अपनाउनेको राजनीतिगत खेमाबन्दी छँदै छ । नेपाली भाषाको वर्णनिव्यासका विषयमा दुई धारका विचारकहरूमा मजासँग बोलचाल बन्द भइरहेका मनोवैज्ञानिक जटिलतामा सर्वसाधारणले सास्ती पाउनुपरेका संकीर्णतालाई देख्दा जरो नै किराले खाइसक्यो हाँगो समातेर लडाइँ गर्नुको के अर्थ रहला भन्न मन लाग्छ ।

होर्डिङ बोर्डमा शुद्ध लेखे के बिग्रन्छ ?

हुन त होर्डिङ बोर्डमा नेपाली शुद्ध लेखे हुन्थ्यो भन्ने आशा गरिरहँदा कमसेकम नेपालीमा पनि लेखिदिए अलिकति आफ्नो भाषाप्रति प्रेम रहेछ भन्ने अवस्था छ । किनकि होडिङ बोर्ड भन्ने शब्द नै अंग्रेजी हो । यसो भनिरहँदा सर्वसाधारण जनताले बुझ्नेसम्मका विषयमा हामीले लचिलो पनि बन्नै पर्ने रहेछ । यद्यपि कुरा के हो भने जानाजान लाद्ने शैलीलाई बदल्न त यो अभियान पनि एउटा राम्रो आन्दोलन नै बन्न सक्ला । अतः सबै टाँगिएका पसलका विज्ञापन र नामलाई शुद्ध लेख्ने अभियान चलोस् न । अंग्रेजीमा लेख्ने हो भने रोमन लिपिमै लेखियोस् । नेपाली र अंग्रजी आ–आफ्नै लिपिमा लेखियून् । बरु दुबै भाषाको प्रयोग एउटै बोर्डमा भए ठीकै होला । अंग्रेजीलाई कोष्ठकभित्र प्रयोगगरौँ । गाडिमा प्रयोग भएका भनाइहरू शुद्ध लेखियून् । मुलुकले उर्दी जारी गरोस् । सरोकारले शुद्धतामा सप्रेम ध्यान दिऊन् देशलाई फाइदापरक होइन र । यदि अंग्रेजी प्रयोग गर्छ शुद्ध प्रयोग गरोस् । नेपालीको प्रयोग गर्ने हो भने शुद्ध होस् । अंग्रेजी शब्दलाई सबैमा ह्रस्व र पातलो ‘स’ को प्रयोग गरे राम्रो हुन्थ्यो कि भन्ने सुझाव पनि हो किनकि हामी आजभोलि बेढङ्गमा प्रयोग गरिरहेका त छैनौँ ?

निष्कर्ष

कोरिया, जापान, चीन,फ्रान्स, अरबीयन मुलुक, साउदी अरेबिया लगायतका मुलुकले आफ्नै देशको भाषालाई प्रोत्साहन गर्ने कानुनी प्रावधानलाई अपनाइरहँदा हामी भने नेपाली भाषामा राम्रोसँग एउटा निवेदन लेख्न जान्दैनौँ । एक अनुच्छेद नेपाली भाषामा लेखेर प्रस्तुत गर्न आजको शिक्षित नवपुस्ताले जान्दैन । निमन्त्रण कार्ड, तमसुक, दैनिक व्यावहारिक कागजात लेखनमा नेपाली भाषा दैनिक प्रयोगको प्रायोगिक आवश्यक विषय हो । यसर्थ भाव पोख्ने सबैभन्दा सुलभ भाषा हो । सबै जाति, संस्कृति, धर्म, परम्पराको सम्बन्ध गाँस्ने सेतु हो । साहित्य, वाङ्मय, शब्दकोष, लिपि, वर्ण, व्याकरण जस्ता भाषा बाँच्न चाहिने पूर्वाधारमा सम्पन्नता र विश्वमा व्यापकता, विश्वव्यापीकरणमा गति लिइरहेको सक्षम नेपालको भाषा पनि नेपाली नै हो । यति कुरा जान्दाजान्दै नेपाली भाषाको महत्व घटाएर अंग्रेजी मोहमा लहसिनु कस्तो उच्च बौद्धिकता हो भन्ने प्रश्न पनि उब्जिन्छ । अंग्रेजीमा अलिकति पनि गल्ती नहुने गरी सच्याइन्छ तर नेपाली भाषालाई जथाभावी प्रयोग गरेर कुरूप बनाउँदा मन पोल्दैन । बरु राज्य नै यी विषयमा नाजवाफ छ ।

प्रतिक्रिया दिनुहोस्
परिचय मिडिया प्रा.लि.द्वारा सञ्चालित
समाचार प्रमुख